«Փաստ» օրաթերթը գրում է.
Փոքր և միջին տնտեսություններ ունեցող երկրների համար, որոնց շարքում է նաև Հայաստանը, արտաքին շուկաներ մուտքի ապահովումը ոչ միայն տնտեսական աճի հնարավորություն է, այլև ռազմավարական անվտանգության հարց, քանի որ մեկ կամ սահմանափակ թվով շուկաներից կախվածությունը երկիրը խոցելի է դարձնում արտաքին շոկերի և աշխարհաքաղաքական տատանումների նկատմամբ։
Հայաստանի տնտեսությունը տարիներ շարունակ ձևավորվել և զարգացել է Ռուսաստանի տնտեսության և Եվրասիական տնտեսական միության համակարգի հետ խոր ինտեգրվածության պայմաններում։ Այս կապը բնական է՝ հաշվի առնելով երկրների երկարամյա համագործակցությունը, ընդհանուր տնտեսական տարածքը, աշխատուժի շարժունակությունը, ընտանեկան և մշակութային կապերը։ ԵԱՏՄ-ում անդամակցությունը Հայաստանին տվել է մի շարք առավելություններ՝ մաքսազերծ առևտուր, միասնական տարածք աշխատուժի տեղաշարժման համար, համատեղ ենթակառուցվածքային ծրագրեր և տնտեսական կապերի խորացում։ Սակայն ցանկացած տնտեսական համակարգի համար գերկենտրոնացումը մեկ շուկայի վրա կամ մեկ տնտեսական դաշինքի շրջանակներում սահմանափակում է ճկունությունը և ստեղծում է կախվածության իրավիճակ, որը կարող է դառնալ լուրջ խնդիր անկանխատեսելի արտաքին զարգացումների պայմաններում։
Վերջին շրջանում, երբ աշխարհաքաղաքական լարվածությունները և տնտեսական սահմանափակումները դարձել են նոր իրականություն, Հայաստանի համար առաջացել է հարց՝ ինչպես պահպանել եղած տնտեսական կապերը և միաժամանակ բազմազանեցնել արտահանման ուղղությունները։
Բնական է, որ քննարկումներում հայտնվել է Եվրոպական միության շուկան՝ որպես հնարավոր այլընտրանք կամ լրացում ռուսական շուկային։ Եվրոպական միությունը ներկայացնում է մոտ 450 միլիոն սպառող ունեցող ահռելի շուկա, որտեղ գործում են բարձր որակի ստանդարտներ, կան համապատասխան գնային մակարդակներ և ապրանքների բազմազանության նկատմամբ մեծ պահանջարկ։ Սակայն հայկական արտադրանքի նկատմամբ սահմանափակումներ են գործում, մյուս կողմից էլ՝ հայկական արտադրանքը զիջում է իր որակական հատկանիշներով, մի իրավիճակ, որի վրա ԵԱՏՄ-ի շրջանակներում միայն վերջերս են ուշադրություն հրավիրել։
Մյուս խնդիրն այն է, որ հայկական հասարակական և քաղաքական քննարկումներում իրավիճակը հաճախ ներկայացվում է որպես երկընտրանք՝ կա՛մ ԵԱՏՄ, կա՛մ Եվրոպա ու Եվրոպական միություն։ Այս մոտեցումը ստեղծում է կեղծ դիլեմա, որը ոչ միայն սահմանափակում է մտածողությունը, այլև պարտադրում է ընտրություն անել երկու տարբերակների միջև, մինչդեռ տնտեսական բանականությունը պահանջում է հնարավորինս լայն շուկաներին հասանելիություն ունենալ։ Երկընտրանքի այս տրամաբանությունը ստեղծում է նաև աշխարհաքաղաքական լարվածության իրավիճակ, երբ ցանկացած քայլ մեկ ուղղությամբ ընկալվում է որպես հեռացում մյուս ուղղությունից։ Իրականում տնտեսական ռացիոնալ քաղաքականությունը պետք է հիմնված լինի շուկաների առավելագույն բազմազանեցման սկզբունքի վրա, որտեղ յուրաքանչյուր շուկա դիտվում է որպես լրացուցիչ հնարավորություն, այլ ոչ թե որպես այլընտրանք մեկը մյուսին։
Հայաստանի համար կարևոր է նախ պահպանել եղած շուկաները, քանի որ դրանք արդեն իսկ ձևավորված են, գործում են համապատասխան մատակարարման շղթաները, կան հաստատված կապեր և փորձ։ ԵԱՏՄ շուկան, մասնավորապես Ռուսաստանը շարունակում է մնալ կարևոր և ծավալուն շուկա հայկական արտադրանքի համար, և այս կապերը պահպանելը տնտեսական անհրաժեշտություն է։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է ակտիվորեն աշխատել Եվրոպական միության շուկա ներթափանցելու ուղղությամբ՝ օգտագործելով գոյություն ունեցող իրավական և ինստիտուցիոնալ հնարավորությունները։ Սակայն ամենակարևորը դուրս գալն է այս երկընտրանքի և երկուսի միջև ընտրելու տրամաբանությունից և ուշադրությունը ուղղել դեպի աշխարհի այլ տարածաշրջաններ, որոնք ներկայացնում են ահռելի հնարավորություններ, բայց դեռևս մնում են հայկական ապրանքների համար չբացահայտված կամ թերօգտագործված շուկաներ։
Մերձավոր Արևելքը ներկայացնում է հայկական արտադրանքի համար ստրատեգիական նշանակություն ունեցող շուկա մի քանի առումով։ Նախ՝ աշխարհագրական մոտիկությունը և համեմատաբար հեշտ մատակարարման լոգիստիկան դարձնում են այս տարածաշրջանը հասանելի և արժեքով արդարացված։ Երկրորդ՝ Պարսից ծոցի երկրները, մասնավորապես Միացյալ Արաբական Էմիրությունները, Սաուդյան Արաբիան, Քուվեյթը, Կատարը և Օմանը ունեն բարձր գնողունակություն ունեցող բնակչություն, որը հետաքրքրված է որակյալ արտադրանքով։ Այս երկրներում սննդամթերքի, գյուղատնտեսական արտադրանքի, խմիչքի մեծ մասը ներկրվում է արտերկրից՝ պայմանավորված կլիմայական պայմաններով և սահմանափակ գյուղատնտեսական ներուժով։
Հայկական բարձրորակ խաղողի գինին, կոնյակը, մրգերը, բանջարեղենը, պահածոները կարող են գտնել իրենց տեղը այս շուկաներում, եթե ճիշտ ներկայացվեն և համապատասխանեցվեն տեղական սպառողական նախասիրություններին։ Միացյալ Արաբական Էմիրությունները հանդիսանում է նաև տարածաշրջանային առևտրի հանգույց, որտեղից ապրանքները վերաբաշխվում են ամբողջ Մերձավոր Արևելքի, Հյուսիսային Աֆրիկայի և նույնիսկ Հարավային Ասիայի շուկաներ։ Հայաստանի համար ԱՄԷ-ն կարող է դառնալ դարպաս դեպի ավելի լայն տարածաշրջան։
Աֆրիկան հաճախ անտեսվում է փոքր և միջին երկրների արտահանման ռազմավարություններում, սակայն այն ներկայացնում է հսկայական և աճող շուկա։ Աֆրիկայի բնակչությունը գերազանցում է 1,4 միլիարդը և շարունակում է արագ աճել։ Դա աշխարհի ամենաերիտասարդ բնակչությունն ունեցող մայրցամաքն է, ինչը նշանակում է աճող սպառում և տնտեսական ակտիվություն։ Վերջին երկու տասնամյակի ընթացքում աֆրիկյան բազմաթիվ երկրներ ցույց են տվել տնտեսական կայուն աճ և միջին դասի ձևավորում։ Նիգերիան, Եթովպիան, Քենիան, Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունը, Գանան, Կոտ դ’Իվուարը, Տանզանիան և շատ այլ երկրներ դարձել են գրավիչ շուկաներ արտաքին արտադրողների համար։ Հայաստանի համար կարևոր է հասկանալ, որ աֆրիկյան շուկաները բազմազան են, և յուրաքանչյուր տարածաշրջան ունի իր առանձնահատկությունները։ Արևմտյան Աֆրիկայում Նիգերիայի և Գանայի շուկաները աճում են արագ տեմպերով, Արևել յան Աֆրիկայում Քենիան և Եթովպիան հանդիսանում են տարածաշրջանային տնտեսական կենտրոններ, իսկ Հարավային Աֆրիկայում ՀԱՀ-ն ամենազարգացած տնտեսությունն է մայրցամաքում։ Հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքը, մթերքները, շինարարական նյութերը, տեխնոլոգիական լուծումները կարող են գտնել իրենց տեղը այս շուկաներում։ Կարևոր է նաև, որ աֆրիկյան երկրներից շատերը փնտրում են նոր գործընկերներ և բաց են համագործակցության համար, քանի որ ցանկանում են բազմազանեցնել իրենց ներկրումները և չկենտրոնանալ միայն ավանդական գործընկերների վրա։
Ամերիկյան մայրցամաքը ներկայացնում է երեք խոշոր շուկա՝ Հյուսիսային, Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկա։ Միացյալ Նահանգները և Կանադան ամենախոշոր զարգացած շուկաներն են բարձր գնողունակությամբ և սննդամթերքի, նորարարական արտադրանքի և ծառայությունների նկատմամբ մեծ պահանջարկով։ Հայկական սփյուռքի ներկայությունը Ամերիկայում ստեղծում է լրացուցիչ հնարավորություններ, քանի որ կա հայկական արտադրանքի նկատմամբ որոշակի ճանաչում և նախապատվություն։ Բարձրորակ հայկական կոնյակը, գինին, պանիրը, մրգերի պահածոները, չոր մրգերը կարող են գտնել իրենց սպառողական խումբը այս շուկաներում։ Միաժամանակ, Լատինական Ամերիկայի երկրները ևս՝ Բրազիլիան, Արգենտինան, Չիլին, Կոլումբիան, Մեքսիկան, ներկայացնում են մեծ և աճող շուկաներ։ Իսկ Լատինական Ամերիկայի տարածաշրջանը ունի զարգացող միջին դաս և աճող սպառողական ակտիվություն։ Հայաստանի համար Լատինական Ամերիկան կարող է դառնալ հատկապես հետաքրքիր գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների, արդյունաբերական սարքավորումների և որոշակի սննդամթերքի արտահանման համար։
Հնդկաստանը ներկայացնում է գրեթե 1,4 միլիարդ բնակչություն ունեցող ահռելի շուկա, որը ներկայում աշխարհի ամենաարագ զարգացող մեծ տնտեսություններից մեկն է։ Հնդկական շուկայի առանձնահատկությունն այն է, որ այն միաժամանակ և՛ բազմազան է, և՛ բարդ՝ տարբեր շրջաններում տարբեր սպառողական նախասիրություններով, գնային զգայունությամբ և մշակութային առանձնահատկություններով։ Սակայն հնդկական միջին դասի աճը, որն արդեն գերազանցում է 300 միլիոնը և շարունակում է ընդլայնվել, ստեղծում է հսկայական հնարավորություններ արտաքին արտադրողների համար։ Հնդկաստանը ներկրում է մեծ քանակությամբ բարձրորակ սննդամթերք, արդյունաբերական սարքավորումներ, տեխնոլոգիական լուծումներ։ Հայաստանի համար հնդկական շուկան կարող է գրավիչ լինել մասնավորապես սննդամթերքի որոշակի ապրանքատեսակների, փորձագիտական ծառայությունների, տեխնոլոգիական ոլորտի համագործակցության տեսանկյունից։ Կարևոր է նաև, որ Հնդկաստանն ունի զարգացած ՏՏ ոլորտ, և հայ-հնդկական համագործակցությունը այս ոլորտում կարող է ապահովել փոխշահավետ գործընկերություն։
Չինաստանը, որպես աշխարհի ամենամեծ շուկաներից մեկը՝ 1,4 միլիարդից ավելի բնակչությամբ և արագ աճող միջին դասով, ներկայացնում է հայկական արտադրողների համար աննախադեպ հեռանկար։ Չինաստանի յուրահատկությունն այն է, որ նրա շուկան միաժամանակ և՛ հսկայական է, և՛ շատ պահանջկոտ՝ բարձր ստանդարտներով, խիստ որակի հսկողությամբ և բարդ կարգավորիչ միջավայրով։ Սակայն Չինաստանում աճում է ներկրվող բարձրորակ սննդամթերքի, հատկապես արևմտյան ոճի մթերքների, օրգանական ապրանքների և հրուշակեղենի նկատմամբ պահանջարկը։ Չինաստանի միջին դասը, որն արդեն գերազանցում է 400 միլիոնը, փնտրում է որակյալ, անվտանգ և էկզոտիկ արտադրանք։ Հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքը, չինական ստանդարտներին համապատասխանեցնելու և ճիշտ դիրքավորելու դեպքում, կարող է իր տեղը գտնել այդ շուկայում։ Չինական շուկայում կարճ ժամանակում կայուն տեղ գտնել հնարավոր չէ. այն պահանջում է շարունակական ներկայություն, բրենդի կառուցում, տեղական գործընկերների հետ համագործակցություն և մեծ համբերություն։ Եթե հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքը տարվի Չինաստան, կարող է թվալ, որ փոքր մասնաբաժին կգրավի այդ հսկայական շուկայում, սակայն անգամ փոքր տոկոսը այդ ծավալների մեջ կնշանակի միլիոնավոր սպառողներ և ապրանքների ավելի քան զգալի քանակ։ Կարևոր է հասկանալ, որ չինական շուկան բաժանված է տարբեր տարածաշրջանների՝ յուրաքանչյուրն իր մշակութային և սպառողական առանձնահատկություններով, և տարբեր մոտեցումներ են անհրաժեշտ տարբեր շրջանների համար։
Այս բոլոր շուկաներ մուտք գործելը պահանջում է համակարգված և բազմաթիվ մարտահրավերներին պատրաստ մոտեցում։ Բրենդինգը և մարքեթինգը հիմնական նշանակություն ունեն նոր շուկաներ մտնելու գործում։ Հայկական արտադրանքը պետք է ունենա հստակ դիրքավորում, ճանաչելի իմիջ և որակի հուսալի հեղինակություն։ Հայաստանի բրենդը, որը կարելի է կառուցել պատմամշակութային ժառանգության, բնական պայմանների, արտադրության ավանդույթների հիման վրա, կարող է դառնալ հզոր մարքեթինգային գործիք։ Օրգանական և էկոլոգիապես մաքուր արտադրանքի ուղղությունը, որը գլոբալ միտում է ներկայումս, կարող է դառնալ հայկական արտադրողների մրցակցային առավելությունը։
Ապրանքների և ծառայությունների դիվերսիֆիկացումը նույնպես առաջնային է։ Հայաստանը չպետք է սահմանափակվի միայն ավանդական արտահանման ուղղություններով՝ կոնյակ, գինի, պղինձ կամ ադամանդ, այլ պետք է խթանի բարձր ավելացված արժեք ունեցող արտադրանքի արտահանումը։ Արտահանման նոր հեռանկարային ուղղություններ կարող են դառնալ տեխնոլոգիական լուծումները, ծրագրային ապահովումը, ինժեներական և կրթական ծառայությունները, ինչպես նաև ստեղծագործական արդյունաբերությունը։ Հայաստանում արդեն իսկ կայացած ՏՏ ոլորտը կարող է առանցքային դեր խաղալ՝ ծառայությունների արտահանման և միջազգային շուկաներում նորարարական ծրագրային լուծումների ներդրման միջոցով։
Հարկ է նշել, որ նոր շուկաներ մուտք գործելը պահանջում է երկարաժամկետ ռազմավարություն և համբերություն: Միջազգային հարթակներում հաջողության հասնելու համար անհրաժեշտ է ապահովել կայուն ներկայություն, վստահելի գործընկերային հարաբերություններ և ժամանակ՝ բրենդի ճանաչելիության ձևավորման համար: Արագ արդյունքներ ակնկալելն անիրատեսական է. բիզնեսը պետք է պատրաստ լինի սկզբնական ներդրումների և հնարավոր դժվարությունների հաղթահարմանը: Միայն նման հետևողական և երկարաժամկետ մոտեցումը կարող է ապահովել կայուն ու շահավետ արտահանման կապեր։
Այնպես որ, Հայաստանի տնտեսական ապագան պետք է հիմնված լինի շուկաների առավելագույն դիվերսիֆիկացման վրա։ Միայն ԵԱՏՄ-ով և Եվրոպայի շուկաներով սահմանափակվելը կնշանակի հնարավորությունների կորուստ և խոցելիության պահպանում։ Մերձավոր Արևելքը, Աֆրիկան, Ամերիկան, Հնդկաստանը և Չինաստանը ներկայացնում են միլիարդավոր սպառողներ, տրիլիոնավոր դոլարների շուկաներ ու անսահմանափակ ներուժ։ Այս շուկաներ մուտք գործելը պահանջում է զգալի ջանքեր, ռեսուրսներ և համբերություն, սակայն այդ ներդրումն արդարացված է երկարաժամկետ տնտեսական անվտանգությամբ, կայուն աճով և ազգային տնտեսության ամրապնդմամբ։ Որպես փոքր ներքին շուկա ունեցող երկիր՝ Հայաստանի զարգացման հեռանկարները կախված են արտաքին աշխարհից. որքան լայն է հասանելիությունը միջազգային շուկաներին, այնքան մեծ են հնարավորությունները հայ ձեռներեցների, արտադրողների և ամբողջ հասարակության համար։
ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում
